Nyheter fra Norges Litteraturskole

last ned teksten(word;20KB)

Norges Litteraturskole manusutvikling litteraturformidling tekstarbeid

Klart eg må forsvara draumen med all sin røyndom
av: Anders A. Fitje

Inger N. Bråtveit er forfattar, kritikar, journalist og redaktør og tidlegare idrettsgymnasiast. Med romandebuten Munn mot ein frosen fjord hanka ho inn generelt trivelege kritikkar og Nynorsk litteraturpris for 2002. Trass i at ho er fødd i 1978, tillèt ho seg å ha ein lang cv og eit respektabelt litterært omdøme. Til Norges Litteraturskole formidlar ho sine eigne tankar om lesing og skriving; - når du skriv må du vere så dum at du gløymer alt klokt du før har lært. Og så fortel ho oss kva tekstar ho vert sjarmert av.

NL: Når vart du klar over at det var forfattar du skulle verte?

INB: Eg kjenner meg vel ikkje som ein forfattar enno. Eg har gitt ut ei bok og prøvar å halda meg skrivande i trua på ei bok nummer to. Skrivinga er det viktigaste, skrivinga er staden eg snakkar meg sjølv til rettes, den staden eg har sjans til å irettesetja meg sjølv. Det er ein andre instans, noko som kjem etter alt anna snakk. Etter alt dumt som er sagt og gjort og som du ikkje kan, og som du klarer å lyga deg vekk frå. Du ser kor endelaust dum du er og tenkjer at det kan ikkje verta ståande slik, så gale kan det ikkje vera fatt, så dum går det ikkje an å vera - ikkje vera. Men når du skriv må du vera dum, så dum at du gløymer alt klokt du før har lært, så dum at du seinare, når du har skrive det du skulle, sukkar, og akkar deg over kor dum du har vore. Eg skriv nok for å koma meg vekk; vekk ifrå den dumskapen som eg igjen møter, og så ser eg dumskapen igjen då og... det er ein evig sirkel.

Og for å svara på spørsmålet: Eg trur det byrja med brev, ynskje om eit svar - ein mottakar. Eg skreiv så mange brev, ofte utan å få svar, og då kjenner ein seg dum. Likevel; det var noko i brevskrivinga som gjorde at eg etter ei stund, etter mykje venting på svar, oppdaga at skrivesituasjonen var viktig i seg sjølv. Anten svaret kom eller ikkje, så var det noko her, noko i skrivinga som svara for seg sjølv.

NL: Du har gått eit år på Forfatterstudiet i Tromsø. Kva har det gjort med deg som forfattar?

INB: Eg flytta jo til Nord-Noreg rett etter gymnaset og var veldig travel. Studnet, journalist, kulturredaktør og så mykje, mykje, så då eg kom inn på dette studiet tenkte eg vel at no får me sjå: klarer du å sitja eit år å skriva, så er det håp. Skriving er ein skule i seg sjølv, men utan det året ville det kanskje berre enda med snakk. Snakk om ein dag å skriva ei bok. For det er mykje snakk. Året på Forfattarstudiet var eit disiplinærprosjekt der spørsmålet om eg hadde noko å skriva om, ikkje berre vart snakka om, men vart testa ut. Liv Lundberg var ein god lærar og lesar. Ho var streng, og sa klart ifrå om at noko mjuk mor for oss, hadde ho slett ingen planar om å vera.

Så skulle eg jo gjerne sagt då at dette har gjort at eg tolar motstand og motgang og at eg er blitt ein så god lesar av mine eigne tekstar. Eg har i alle fall lært meg å tvila.

NL: Einar Økland har eingong sagt at den som treng ei blå pute for å skrive, ja han skaffar seg ei blå pute. Har du nokon særskild arbeidsmetode / metodar, eller set du deg berre rett ned og skriv?

INB: Skrivinga innheld så mange etappar, så mange prosessar inne i sjølve prosessen, så eg trur det er opp til sjølve instansen, sjølve skrivestadiet å avgjera kva som går eller ikkje går. Økland har rett, ein gjer det ein må, skaffar seg ei blå pute om det er treng det ein treng, og så får ein sjå då, i neste instans, neste labyrintløkkje, om det var den blå puta ein trong. Ei anna sak er den at ein sjeldan får det ein ynskjer seg, og at ein ofte ynskjer seg heilt feil ting. Så endar ein opp med noko anna, men kanskje er det nettopp dette som driv ein vidare, det som gjer at ein skriv vidare i ynskjet om det ein ikkje fekk. Nei, eg trur verken det finst puter eller lettkjøpte metodar på blå resept. Det handlar vel meir om kva som skjerpar og kva som sløvar, og korleis ein klarer å forvalta dette spennet, motsetningane mellom skjerping og sløvskap så best ein kan. Og utan, jo som ei viss samanlikning: Slaktinga har tre fasar, bedøving, blodtapping og så, sjølve oppslaktinga av slaktet. Klart du må ha ein kniv, klart du må gjera dyret roleg så blodet står stilt, men det skal snittast, skjerast og delast lenge etter alt dette. Det nyttar ikkje berre å klappa, klappa, det dyret som skal slaktast.

NL: Fortel om prosessen rundt antakinga og utgjevinga av Munn mot ein frosen fjord. Gjekk du mange runder til mange forlag før du fekk napp?

INB: Eg gjekk i alle fall mange rundar med meg sjølv. Eg hadde kontakt med eit forlag eit års tid og møtte interesse av eit anna forlag, før eg ein veldig vakker dag fekk kontakt med Tiden Norsk Forlag. Eg vart lesen på ein måte som utløyste ei ny lesing, ei ny skriving på eit manus eg hadde arbeidd med i tre år og som eg trudde meg ferdig med. Det var fantastisk; å møta nokon som sette i gong så mykje! Eg trur det er møtet det handlar om, finna den lesaren som skjønar deg, går inn i stoffet og snakkar på manuset sine premiss. I ettertid ser eg at eg har vore heldig, veldig heldig som møtte eit forlag som tok tak og i mot, midt i ei tid der eg tvilte sterkt og var nær ved å gi opp. For skriving er venting, uthalding, skjerping og ny uthalding. Skrivinga er tvil. Ein tvil som eg må skapa om til ein illusjon om at det ingenting er å tvila på, overtyda meg sjølv om at illusjonen er sann, og samstudens, vera vel vitande at alt berre er løgn.

NL: Ein del forfattarar les mykje litteratur og søkjer andre inntrykk under arbeidet med sine eigne bøker, andre ikkje i det heile teke. Kvar står du sjølv?

INB:Skrivinga er der jo heile tida, det finst ikkje noko før eller etter ei bok for meg, som berre har gitt ut ei bok. Det er ei einaste lang skriving, ei einaste lang lesing med kjensla av ikkje å vita nokon ting, og for å sitera Økland fritt etter minnet og munnen att; eg ser på meg sjølv som udanna, uopplyst og kort sagt ganske dum. Dumskapen, redsla for å fordummast, ein dag stå fastlåst midt i si eiga fordumming, er den største skrekken. Så då må ein berre halda på, då kan ein ikkje slutta å lesa. Sjølv om mykje, etter endt gjennomlesing, kanskje synest ganske dumt.

NL: Du er sjølv bokmeldar og kritikar. Kva kvalitetar er det som tiltalar deg mest i ein tekst?

INB: Å du og du! Ja kva er no ein kvalitet? Det som kan synast som største kvaliteten i ein tekst, kan stå som verste utanpåklistring i ein anna. Ein tekst inneheld så mykje, temperatur, komposisjon, musikalitet, forteljing, stilistikk, syntaks og språk og og og, ja ja, bla, bla, alt dette er bra, naudsynte komponentar, utan nødvendigvis å vera kvalitetar. Det finst kvalitetar som synest meir viktige i ein tekst, kvalitetar som synest viktigare for ein forfattar enn for ein annan. Eg kan verta tiltalt av dei kvalitative vala, vektingane i ein tekst, om dei er usagt velbegrunna. Eg likar når kvalitetane er stilteiande nedfelt i ein tekst, når kvaliteten ikkje er kalkulert- ja då er eg sjarmert.

Eg likar tekstar som prøver seg, utan å kjekka seg, - tekstar som har mot, retning og røyst. Og då meiner eg noko meir enn den såkalla stemmen, skriftstemmen som ein snakkar og framleis snakkar så mykje om. For at ei røyst skal bera, må det finnast språk. Eit språk som kan sporast tilbake, gjerne som godt handverk, men samstundes stå som eit lynnedslag. Eit lynnedslag som ingen veit kor kom ifrå. Å nei, å nei. Kva er det no eg seier? Eg likar tekstar som ikkje kjekkar seg, ikkje fiksar og triksar, men som likevel har mot. Eg likar teksten som kan vera ille ute kva tid som helst, men som likevel går der ute, må gå der ute, og som veit, nærast ventar på å verta slått ned.. tekstar som vågar å risikera, vågar å venda seg vekk frå den breide veg, men altså utan å kjekka seg.

NL: Kva forfattar/ar beundrar du sjølv?

INB: Min store helt er Virgina Woolf, men Eva Ribich si bok ”Du är den ende mitt hjärta har velat” har eg hatt med meg i veska overalt den siste tida. Og snakkar ein om Ribich så kjem ein ikkje utanom Jäderlund. Og snakkar ein om Jäderlund så kjem ein ikkje utanom dei andre kvinnelege svenske, åttitals-debutantane: Kristina Lugn, Katarina Frostenson, Eva Stina Byggmester, Birgitta Lillpers. Så tilbake att i tid, Kerstin Söderholm, Maria Wine, Sonja Åkesson. Og for å gå til vår tid igjen, Kristian Lundberg, Anna Mattson si diktsamling ”Ännu” er veldig vakker. Av samtidige norske: Steinar Opstad. Arne Østring sine tidlegaste dikt, huhuuu, Yngve Pedersen svingar det av, Gunnar Wærness, Monika Aasprong, Tone Hødnebø, Øyvind Rimbereid, Claude Royet-Journoud er fransk og nei, du dette var vanskeleg. Hans Herbjørnsrud, Anne Bøe og Hanne Bramness, Inger Elisabeth Hanssen er bra synest eg også. Eg trur eg kan seia at eg kan ikkje rekna dei alle. Og at eg beundrar dei alle. Men mest betyr musikken. Fartein Valen og Emmylou Harris.

NL: I Munn mot ein frosen fjord er det ofte glidande overgongar mellom det røyndomlege og fantasi og draum. Hovudpersonen befinn seg like mykje på draumesida. Er boka eit forsvar for eller forsvarar for den verda, for den tilstanden å vere i, i motsetjing til å forholde seg til ein røyndom som opplevast som utilstrekkjeleg?

INB: Eg kan ikkje, vil ikkje vera med på å dela tida inn i soner, og litteraturen inn i skilje og avskilde sjangrar. Draum og røynd er eitt for meg, så slik kjenner eg vel ein viss trong for å forsvara denne realiteten. Klart eg må forsvara draumen med all sin røyndom! Men ikkje all røynd er like god, ikkje all litteratur like velskriven. Hovudpersonen i Munn mot ein frosen fjord leikar, leitar og lengtar etter løysingar, svar og hjelp ut av sin eigen tilstand, og det er ein tilstand der røynd og draum er eitt, tett i tett. For draumar kan òg vera vonde, marerittet kan halda fram heile dagen, frå morgon til kveld. Eg trur ikkje på forløysing, lette løysingar som lovar at alt ein dag skal gå over. Ingenting går over, det får berre ei anna form.

Eg trur på eit samla medvit, ein syntese, der draum og røynd ikkje vert snakka om som to avskilde tilstandar. Ein tilstand er ikkje berre her og no, ein tilstand handlar om det som har vore og om det som skal koma. Ei tid er alltid fleire tider og ei skrift skriv seg inn i så mange tradisjonar.