Nyheter fra Norges Litteraturskole

last ned teksten(word;56KB)

Norges Litteraturskole manusutvikling litteraturformidling tekstarbeid

Ein mutant i evig endring
- Eit essay om romanen
av: Anders A. Fitje

Historia om romanen er ei historie om ei lang rekkje mutasjonar, og om e in serie kollisjonar med røyndomen. Romanen er ein bevegeleg organisme, alltid i endring, som nærer seg på alle tenkjelege menneskelege konstruksjonar. Romanen er ein storlygar, ein bløffmakar; rett og slett ikkje til å stole på. Kva gjer ein når han påstår å vere sann? Så vanskeleg det vert då! Den som skal lese romanar, må vere budd på å møte løgner. Då kan ein innsjå store sanningar.

Sanneleg, seier eg dykk!

Før han startar ei forteljing, minner alltid forteljaren om at det er sanninga og ingen ting anna enn sanninga som no kjem. Det er jobben hans. Mottakaren – tilhøyraren, lesaren, sjåaren – har ein annan viktig jobb å gjere; å gjennomskode, og forstå. Fyrst då kan ein setje pris på forteljinga. Denne arbeidsdelinga - historier møtt med diskrè skepsis - har eksistert sidan nokon for fyrste gong teikna dei fyrste overdrivne holeteikningane inne i hola. Og slik har ein halde fram. No er det dei skjønnlitterære og faglitterære sjangrane som gneg mot kvarandre. Professor i litteraturvitskap, Arne Melberg, har føreslege å kalle alle sakprosatekstar som er i gråsonen – essayet, reiseskildringa, aforisma, biografien -, for prosa heilt enkelt. ”Prosa i betydningen grammatisk, syntaktisk og motivisk sammenlenking av erfaringer som ellers forblir ulike og fragmenterte,” slik han utdjupar omgrepet i eit intervju i Morgenbladet. (Morgenbladet nr. 9 2004)

Vidare seier Melberg at ”den umiddelbare konsekvensen av min systemkritikk er en problematisering av «fiksjonen» og «verket», en redusering av romanenes dominans i litteraturhistorien, og et utvidet albuerom for den ikke-fiktive prosaen.” Men er no dette så sikkert? Sant er det fagprosaen utvider territoriet sitt, men dette er langt frå problemfritt. For den skjønnlitterære prosaen sin del betyr dette berre endå ei omskruing av den skruen som til eikvar tid kallast ”den moderne romanen”.

Svindelen

Frå begge hald – både frå skjønnlitteraturen og frå sakprosaen – møtest skrifter som verkar å ha eit lemfeldig forhold til sanninga; til dei faktiske forhold skriftene dreier seg rundt. Frå den eine fronten melder Melberg Dag Solstad og W. G. Sebald inn som tvilstilfelle når det gjeld skjønnlitteratur. I romanane sine lekkjer dei informasjon frå røyndomen; datoar, faktaopplysningar. Røyndomen spreier seg som ein epidemi inn i fiksjonen, og får den stakkars lesaren til å kjenne seg lurt - igjen.

Frå den andre fronten kjem reiseskildringar og reportasjar, som nyttar fiksjonen si form i framstillinga av realitetar. Melberg nemner den respekterte forfattaren av mange reisebøker, polske Ryszard Kapuscinski. Ein kunne like gjerne nemne Åsne Seierstad som eit meir omstridd – og meir problematisk døme. Alt er tekstar som vert sett på som grensetilfelle, som ”ganske enkelt bør betegnes som prosa” meiner Melberg.

For desse sistnemnde sjangrane, er alvoret i anklaga større enn for Dag Solstad. Slike tekstar skal helst vere sanne. Deira rett til liv kviler på sanningsgehalten dei hevdar å ha. Sjølvsagt får Dag Solstad endevend 16. 07. 41, og sjølvsagt vert den skulda for både det eine og det andre: for å vere sanning eller løgn eller – det verste av alt – ei slu felle for kritikarane. For dei som skal selgje det dei skriv som sanning, er ulempa større. Paradokset, som litterat Melberg påpeikar, er sjølvsagt at det er den litterære konstruksjonen som er mest verdifull når ein skal framstille noko som sant. Det er fiksjonen si form ein må ty til, skal ein hevde noko og få lesaren til å tru på det.

”Prosa” er for enkelt

Er det noko litteratar tyrstar etter - og det er fleire av oss - er det å stille ut ein tekst som sjangersprengande; at den er av ein slik framand og underleg art, at den krev heilt nye omgrep. Nytt er det imidlertid, at ein synest vegen å gå er å plassere dei problematiske hybridane i ein stor sekk; i eit meiningslaust, tomt ord som ”prosa”; med ein ubrukeleg definisjon. Tekstar som er vanskelege å fastslå om dei er sanne eller ikkje, kjem ein ikkje noko nærare ved lettvint å kalle ”prosa”; ein vil alltid umiddelbart trenge ei ny og meir presis nemning.

Snarare enn å finne færre genreomgrep, treng ein å slå fast kva det er som gjer ein tekst uklar. Det vert tabloid forenklande å kalle grensetilfella ”prosa”, når ein heller må spørje seg kva det er som gjer desse tekstane uklare. For romanforskinga er slikt interessant, for faktalitteraturen er dette beint fram problematisk; og enda beinare, nødvendig. Det trengst meir genrekompetanse, ikkje mindre. Slik vert ikkje denne fiksjonsepidemien eigentleg ein kritikk av romanen, som om romanen skulle ha tapt terreng; snarare skapar den eit forklaringsproblem for sannseiaren, forteljaren, reportaren; anten denne heiter Seierstad, Kapuscinski, CNN eller Marco Polo.

Leksjon:

Det står i mi internett-ordbok at sanning er: utsegn som samsvarer med det røynlege. Men kven kan avgjere kva som er røyndom? For den som berre har ein forteljar å høyre på, og ingen andre å spørje, vert det vanskeleg å avgjere om forteljinga er sanning eller løgn. Det er i slike tilfelle mistanke-kompetansen må koplast til. Fortel forteljaren kva som går føre seg inne i hovudet til andre, bør varsellampa blinke. Om nokon stiller seg i posisjonen til den allvitande forteljaren, som fortel kva som går føre seg inne i hovudet til nokon andre enn seg sjølv, er dette det sikraste teiknet på fiksjon. Lesaren av reportasjen, reisekildringa, biografien og dagboka må alltid vere seg medviten at det er ein forteljar som sit i den andre enden og fortel. Mellom desse ligg forteljinga. Sanninga ligg gjerne ein annan stad og forblør; gjerne det fyrste offeret i ein krig, som ein seier.

Tru ikkje på nokon, same kva!

Alle saman har rotta seg saman mot meg, og lyg for meg. Lesaren av romanar kan godt vere konspirasjonsteoretikar. Vi ser han for oss der han sit i ein krok, utstyrt med meir eller mindre sunne skepsisar.

- Forteljaren har rotta seg saman med nokon, og lyg for meg. Eller så har han rotta seg saman med nokon, og hevdar at han lyg, men så seier han sanninga. Eller så har han ikkje rotta seg saman med nokon, og påstår at han ikkje seier noko i det heile, og det er iallfall mistenkjeleg. Men han lurer ikkje meg. Det er eit eller anna han seier. Og det skal han ikkje få vridd seg vekk ifrå.

Men det vert jo slitsamt i lengda, dette å gå rundt med mistankar og å leve i uvisse. Vi skal sjå korleis ein klok mann, herskaren av Kina, handterte det heile.

Døme: Marco Polo og Khubla Khan

Historia har sine skeptiske lesarar, anten av romanar eller andre tekstar. I Venezia på slutten av 1200-talet ga folk uttrykk for skepsis til Marco Polo. Dei trudde ikkje på han. Il Milione kalla dei han, sidan alt han fortalte frå reisene sine var større og rikare enn noko folk kunne sjå for seg. Folk tenkte seg at han gjerne la nokre nullar til alt han hadde sett. Marco Polo sine reiser til Kina, og møtet med Khubla Khan, har alltid vore knytta til spørsmålet om sanning eller løgn, og til fascinasjon og undring. Fascinasjonen er nyttig for forteljaren. Den som vert fascinert, godtek gjerne at han vert skrøna for.

Forteljingar er juvelar

Historia fortel at dei tre Polo’ane; Niccolo, Matteo og Marco, kom heim til Venezia i lurvete og loslitne kle. Når dei spretta opp vadsekkane sine datt det ut rubinar, ametystar, diamantar, gull og smaragdar. Mengdene med edelsteinar som dei hadde løynt bak eit fattig ytre, vart til eit løfte om spanande historier, frå rike og magiske byar. Juvelane skapte ein feber, ein trong etter å høyre meir om staden dei kom frå, for kanskje var historiene like glitrande som edelsteinane, og kunne låne oss litt av glansen når historiene vert fortalt. Dermed vart det ikkje så interessant om alt var like pinleg korrekt, like lite interessant kor mykje pengesetlar ein kunne få for juvelane. Edelsteinar er mineral som er sjeldne og slitesterke, og som kan vare i tusen år og lenger til. Det vi vil ha, er litt av dei skinande juvelane. Dette utbyttet er det same som den får som les gode romanar, og høyrer gode historier.

Navigare necesse est

Boka Reiser av Marco Polo er eit klassisk, tidleg døme på ei reiseforteljing som ein alltid har tvila på var sann, men som er fortalt gong på gong. Den er vorten møtt med skepsis, undring og beundring heilt sidan den kom ut. Den vart skriven, i samarbeid med Marco Polo, av ein viss Rustichello av Pisa, ein forfattar av pikareske romanar; slike som Don Quijote las seg forderva på. Dette kreative samarbeidet har gjort sitt til at deler av innhaldet har blitt sett på som fyrst og framst fiksjon. Marco Polo har eksistert, han har gjort ei reise til Kina, og han har møtt khanen: dette er historiske fakta, altså bekrefta av fleire uavhengige kjelder. Reisene rundt i khanen sitt rike, byane han har sett, kampane han har vore med på, er derimot meir tvilsame for oss, for vi les at han reiste nordanfor nordpolen, og i hans verdsbilete var ikkje verda så stor som vi tenkjer oss den. Det var med dette verdsbiletet bak auga Christofer Columbus sette ut vestover for å finne austen. Flaks for han at Amerika låg i vegen, elles hadde han sigla avgarde til havs for godt.

Tru på løgna

Marco Polos reiser er, med andre ord, ikkje heilt å lite på for den som vil ha uigjendrivelege fakta, for den som skal ut og oppdage verda eller for den som skal lage nøyaktige kart. Men for oss er den høveleg. Den viser oss at i dei tilfella vi må lite på ein enkelt forteljar, kan vi rett og slett ikkje lite på han. Det kan gje forlis. Vi kan derimot fryde oss over forteljarkunsten til ein som kan gje oss ei god historie.

Det var det Italo Calvino forestilte seg khanen gjorde i Usynlige byer (1972). Han skriv:

Det er ikke sagt at Kublai Khan tror på alt hva Marco Polo sier når han beskriver de byer han har besøkt på sine reiser som keiserens sendebud, men sikkert er det at tartarenes hersker stadig lytter med større nysgjerrighet og oppmerksomhet til den unge venetianeren enn til noen annen av sine utsendinger eller oppdagelsesreisende. ... Det var bare i Marco Polos beretninger at Kublai Khan tvers gjennom de murverk og tårn som var bestemt til å rase sammen, klarte å skimte et filigranmønster så fint at det unngikk termittenes angrep.

Ja, Usynlige byer er ein roman. Men den får fram til oss noko viktig og sant, nemleg forholdet mellom tilhøyraren og forteljaren. Dette forholdet er basert på ei løgn, og er underforstått av begge partar. Når det er avklart, er dette forholdet det sikraste og sannaste ein kan finne, og eit forhold som sikrar partane eit langt og trufast samliv så lenge verda står. I løgna stolar ein på kvarandre. I løgna stolar khanen på Marco Polo, og Marco fortel han om alle byane han har vore i og ikkje har vore i, han gestikulerer og må lage teikn og mimingar. I lufta teiknar han fiskar i byane han har vore i, han lagar vind med munnen og fortel at det bles der han har vore. Han fortel om alt det usynlege i byane khanen har lagt under seg, og khanen forstår. Han lærer å sjå verda slik ein annan ser den. Han lærer eit anna språk, ein annan sitt språk. Kva gjer det vel, om byen ikkje låg nett der den plar gjere? Kublai ser alt for seg, like skinande og blankt som juvelane han forsyner Polo’ane med når dei omsider må reise attende til vesten. Eller gjev han dei juvelar?

Kva har vi lært i dag?

I dag ser vi at det er når romanforfattarar prøvar seg på fakta, at det vert krøll. Det er då ein ropar varsku om sjangerendringar. Og det er kanskje ikkje så rart: ein gamal avtale er broten, og no fortel forteljaren sanning! Men vi treng ikkje stole på han. Vi har lært vår fyrste leksjon, og den er slik den alltid har vore: vi stolar ikkje på ein enkelt forteljar! Vi høyrer, og vi forstår. Vi forstår noko nytt, og vi forstår noko meir av vår eigen lengsel. Vi lærer noko meir om våre eigne fascinasjonar. Kubilai Khan skjønte noko meir og sannare av Marco Polo. Hjå Marco Polo fann khanen att sin eigen fantasi, og sine eigne bilete. Han såg alt det vidunderlege i byane oppdagaren hans fortalde frå. Vi har den same evna. Vi kan også sjå for oss dei usynlege byane i Kina; og andre stader.

Den gode tilhøyraren

Rett nok får vi ikkje tak i den byen khanen såg. Vi ser ein annan by. Romanen er ein mutant i evig endring, frå den eine forteljinga til den andre. Frå sjanger til sjanger. Berre i oss finst dei bileta vi ser; og vi kan ikkje vere sikre på at det vi høyrer og ser er sant. Mistanken må vi behalde. Ha konspirasjonsteoriane i bakhand. Men vi kan enno sjå alle juvelane og edelsteinane, frå den fillete sekken. Då vert det, etter mi meining, ikkje så interessant at vi også veit kva dato Dag Solstad er fødd. Gode forteljingar fortener gode tilhøyrarar. Den gode tilhøyraren er skeptisk, men diskrè.